×
ارسال
ماچا چگونه تولید میشود؟ مراحل تولید ماچا از مزرعه سایهدار تا پودر سبز
ماچا چگونه تولید میشود؟ برگ چای چند هفته پیش از برداشت زیر سایه میرود، بعد از چیدن چند ثانیه بخارپز میشود، بدون لوله کردن خشک میشود و پس از جدا کردن ساقه و رگبرگ، با آسیاب سنگی به پودری حدود ۱۸ میکرونی تبدیل میشود. در این مقاله مراحل تولید ماچا را قدمبهقدم میبینید: سایهدهی چای و اثرش بر طعم، برداشت، بخار و خشک کردن، تنچا، آسیاب سنگی، تولید صنعتی پودر و بستهبندی؛ و میفهمید چرا ماچا گران است.
فهرست مطالب
ماچا چگونه تولید میشود؟ جواب کوتاه در ۴ مرحله
ماچا در ۴ مرحله اصلی تولید میشود: سایهدهی بوته چای، بخارپز کردن برگ تازه، خشک کردن بدون لوله کردن (ساخت تنچا) و آسیاب کردن تنچا تا پودر بسیار ریز. اگر تازه با این نوشیدنی آشنا شدهاید، اول راهنمای ماچا چیست را بخوانید و بعد برگردید.
این روش تولید همان چیزی است که ماچا را تعریف میکند. سند فنی بینالمللی ISO/TR 21380 ماچا را پودر برگ چای سایهپروردهای میداند که بخارپز شده، بدون لوله کردن خشک شده و بعد آسیاب شده است. پس پودر کردن هر برگ چای سبزی، ماچا نمیسازد.
📌 مراحل تولید ماچا در یک نگاه
- سایهدهی: حدود ۳ هفته تا ۱ ماه پیش از برداشت
- بخارپز کردن: حدود ۱۵ تا ۲۰ ثانیه، بلافاصله بعد از برداشت
- خشک کردن و رگگیری: برگ صاف خشک میشود، ساقه و رگبرگ جدا میشود و تنچا به دست میآید
- آسیاب سنگی: تنچا آهسته پودر میشود تا ذرات حدود ۱۸ میکرون یا ریزتر
جدول زیر هر مرحله را با هدف و اثرش نشان میدهد:
| مرحله | چه کاری انجام میشود؟ | عدد کلیدی | اثر روی ماچا |
|---|---|---|---|
| سایهدهی چای | پوشاندن بوتهها با سایهبان | ۳ هفته تا ۱ ماه، ۸۵ تا ۹۵٪ سایه | کلروفیل و التیانین بیشتر، تلخی کمتر |
| برداشت | چیدن جوانهها و برگهای جوان | برداشت اول بهاره برای درجههای بالا | برگ نرمتر و خوشطعمتر |
| بخارپز کردن | بخار دادن برگ تازه | ۱۵ تا ۲۰ ثانیه | رنگ سبز میماند، برگ اکسید نمیشود |
| خشک کردن | خشک کردن صاف در کوره تنچا | حدود ۳۰ دقیقه | عطر تنچا ساخته میشود |
| رگگیری | جدا کردن ساقه و رگبرگ | — | پودر نرمتر و یکدستتر |
| آسیاب | آسیاب سنگی آهسته | حدود ۱۸ میکرون | پودر ریز که در آب معلق میماند |
| بستهبندی | بستهبندی دربسته و دور از نور | — | حفظ رنگ و عطر |
سایهدهی چای؛ مرحلهای که ماچا را ماچا میکند
برای اینکه بدانیم ماچا چگونه تولید میشود، باید از مزرعه شروع کنیم: حدود ۳ هفته تا یک ماه پیش از برداشت، روی بوتههای چای سایهبان میکشند. در پژوهشها مدت سایهدهی حدود ۳ هفته گزارش شده و منابع رسمی ژاپن تا حدود یک ماه را ذکر کردهاند. این تفاوت طبیعی است و هر تولیدکننده و هر درجه، زمان خودش را دارد.
سایهبانها معمولاً توریهای تیرهای هستند که روی بوته یا روی داربست بالای ردیفها کشیده میشوند. در روشهای سنتیتر از سایهبانهای کاه و نی هم استفاده میشود. هدف یکی است: بخش بزرگی از نور خورشید به برگ نرسد.
سایهدهی چه اثری بر طعم و ترکیب برگ دارد؟
سایهدهی برگ را سبزتر، شیرینتر و کمتلختر میکند. گیاهی که نور کمی میگیرد، برای جبران، کلروفیل بیشتری میسازد. از طرف دیگر، کمبود نور جلوی تبدیل التیانین به کاتچینهای تلخ را میگیرد.
در یک آزمایش کنترلشده (Chen و همکاران، ۲۰۲۲)، بوتههای چای حدود ۳ هفته زیر ۸۵ و ۹۵ درصد سایه رفتند. نتیجه این بود:
- کلروفیل بالا رفت: کلروفیل b در روز پانزدهم حدود ۱.۴ برابر شد. رنگ سبز تند ماچا از همینجاست.
- اسیدهای آمینه زیاد شدند: التیانین، گلوتامات، گلوتامین و سرین افزایش یافتند. اینها طعم اومامی و شیرین ماچا را میسازند.
- کاتچینها کم شدند: همه کاتچینهای اصلی، از جمله EGCG، کاهش یافتند. نتیجه، تلخی و گسی کمتر است.
- کافئین بیشتر شد: برگ سایهپرورده کافئین بیشتری داشت.
برای همین است که پودر برگ چایی که زیر آفتاب کامل رشد کرده، هرچقدر هم ریز باشد، رنگ و طعم ماچا را ندارد. سایهدهی اولین و مهمترین فرق ماچا با چای سبز معمولی است.
برداشت برگ؛ چرا برداشت اول ارزش بیشتری دارد؟
برای ماچا فقط جوانهها و برگهای جوان و نرم بالای بوته چیده میشوند. برگ جوان نرمتر است، التیانین بیشتری دارد و پودر لطیفتری میدهد. برگهای پیر و پایینی سفتتر و تلخترند.
در درجههای بالاتر، برگ از برداشت اول بهاره و اغلب با دست چیده میشود. درجههای پایینتر، که بیشتر در لاته و شیرینیپزی به کار میروند، از برداشتهای دیرتر تابستان و پاییز به دست میآیند. در یک مقایسه آزمایشگاهی، ماچای درجه یک حدود ۲.۸ برابر ماچای درجه غذایی التیانین داشت. همین تفاوت مزه را هم تغییر میدهد.
بخارپز کردن و خشک کردن برگ ماچا
برگ تازه در همان روز برداشت حدود ۱۵ تا ۲۰ ثانیه بخارپز میشود. بخار آنزیمهایی را که برگ را اکسید و قهوهای میکنند، از کار میاندازد. نتیجه برگی سبز و تازه است. این همان روشی است که چای سبز ژاپنی را از چای سیاه جدا میکند.
پارامترهای استان نارا برای تولید تنچا
راهنمای فنی استان نارا در ژاپن یک نمونه دقیق از عددهای صنعتی را میدهد:
- بخارپز کردن: ۱۵ تا ۲۰ ثانیه
- خشک کردن در کوره تنچا: در مجموع حدود ۳۰ دقیقه
- مرحله اول خشک کردن: حدود ۱۵۰ درجه سانتیگراد به مدت ۲ تا ۳ دقیقه؛ این مرحله عطر مخصوص تنچا را میسازد
- خشک کردن نهایی: برگ در دمای ۷۰ تا ۸۰ درجه کاملاً خشک میشود
این عددها یک نمونه رسمی است. هر کارخانه بسته به برگ و دستگاهش آنها را کمی تغییر میدهد.
چرا برگ ماچا لوله نمیشود؟
برگ ماچا صاف و بدون مالش خشک میشود. در تولید چای سبز معمولی مثل سنچا، برگ بخارپزشده را میمالند و لوله میکنند تا شکل سوزنی بگیرد و هنگام دم کردن عصارهاش راحتتر بیرون بیاید. ماچا دم نمیشود؛ کل برگ خورده میشود. پس برگ صاف میماند تا بعداً بهتر آسیاب شود. همین «بدون لوله کردن» بخشی از تعریف ISO برای ماچاست.
رگگیری و تنچا؛ تنچا چیست؟
تنچا (Tencha) برگ چای سایهپرورده، بخارپز و خشکشدهای است که ساقه و رگبرگش جدا شده؛ یعنی ماده اولیه ماچا. تنچا را به ندرت بهصورت برگ دم میکنند. تقریباً همه آن به آسیاب میرود.
بعد از خشک شدن، برگها را خرد و الک میکنند و ساقهها و رگبرگهای سفت را جدا میکنند. به این کار رگگیری میگویند. رگبرگ و ساقه الیاف سختتری دارند، رنگشان کمرنگتر است و پودر را زبر و تلختر میکنند. آنچه میماند، تکههای نرم و سبز گوشت برگ است.
رگگیری بخشی از وزن برگ را حذف میکند. یعنی از هر کیلو برگ خشک، مقدار کمتری تنچای قابل آسیاب به دست میآید. این یکی از دلیلهای گرانی ماچاست.
💡 نکته: انجمن مرکزی چای ژاپن (JTCA) در سال ۲۰۱۹ برای برچسبگذاری، ماچا را «تنچایی که با آسیاب سنگی یا روشی مشابه پودر شده» تعریف کرد. پس اگر برگ مرحله تنچا را طی نکرده باشد، پودرش ماچا نیست، حتی اگر سبز و ریز باشد.
آسیاب کردن برگ تنچا؛ ماچا را چطور آسیاب میکنند؟
آخرین قدم در پاسخ به اینکه ماچا چگونه تهیه میشود، آسیاب است: تنچا در درجههای بالا با آسیاب سنگی و بسیار آهسته پودر میشود تا پودر داغ نشود و رنگ و عطرش بماند. این مرحله بیشترین اثر را بر بافت پودر دارد.
آسیاب سنگی ماچا چطور کار میکند؟
آسیاب سنگی ماچا از دو سنگ گرد (معمولاً گرانیت) روی هم ساخته شده است. سنگ پایینی ثابت است و سنگ بالایی بسیار آرام میچرخد. تنچا از سوراخ وسط سنگ بالایی وارد میشود، بین شیارهای ظریف دو سنگ له و ساییده میشود و پودر سبز از لبهها بیرون میریزد.
سرعت کم دو فایده دارد:
- گرما کم میماند: پودر داغ نمیشود، پس کلروفیل و عطر آن کمتر آسیب میبینند.
- ذرات یکدست میشوند: سایش آهسته، ذرات ریز و هماندازه میسازد که در آب معلق میمانند و حس نرمی روی زبان میدهند.
عیب آسیاب سنگی هم همین سرعت کم است. هر آسیاب در ساعت فقط مقدار کمی پودر تولید میکند. برای همین کارخانهها دهها آسیاب سنگی را کنار هم به کار میگیرند.
ریزی پودر ماچا چقدر است؟
ذرات پودر ماچا حدود ۱۸ میکرون یا ریزتر هستند. این عدد مشخصهای است که در استانداردهای چینی ماچا آمده و پژوهشگران به آن استناد کردهاند. ۱۸ میکرون یعنی چند برابر نازکتر از یک تار موی معمولی، که حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میکرون ضخامت دارد.
این ریزی دلیل دارد. پودر ماچا در آب حل نمیشود، بلکه معلق میماند. هرچه ذرات ریزتر باشند، کمتر تهنشین میشوند، کف بهتری میدهند و زبری کمتری حس میشود.
آسیابهای تیغهای و چکشی برای چه پودرهایی مناسباند؟
آسیابهای تیغهای، گهوارهای و چکشی که در عطاریها و کارگاهها کار میکنند، برای ساخت ماچا طراحی نشدهاند و پودری با ریزی و یکدستی ماچای سنگی نمیدهند. کاربرد درست آنها پودر کردن چای سبز معمولی، ادویه، گیاهان دارویی و دانهها است. پودر چای سبزی که با این دستگاهها تولید میشود را باید با همین نام فروخت، نه با نام ماچا.
اگر صاحب عطاری یا کارگاه پودر گیاهی هستید، انواع دستگاه آسیاب عطاری را در سایت آسا صنعتگران ببینید و بر اساس حجم کار و نوع ماده، مدل مناسب را انتخاب کنید.
تولید صنعتی پودر و نقش دستگاه آسیاب
ماچای درجه بالا هنوز با آسیاب سنگی تولید میشود، اما درجههای پایینتر و پودرهای گیاهی دیگر با آسیابهای سریعتر صنعتی پودر میشوند. طبق منابع رسمی ژاپن و مقایسههای آزمایشگاهی، ماچای درجه غذایی معمولاً از برداشتهای دیرتر و با آسیاب سریعتر تولید میشود. این روش ارزانتر است، اما پودر گرمتر میشود و رنگ و عطر کمتری میماند.
در صنعت غذایی، آسیاب برای هر ماده بر اساس سه چیز انتخاب میشود:
| معیار | چرا مهم است؟ |
|---|---|
| ریزی و یکدستی پودر | تعیین میکند پودر در آب یا غذا چطور رفتار کند |
| گرمای تولیدشده | گرمای زیاد رنگ، عطر و ترکیبات حساس گیاه را کم میکند |
| ظرفیت (کیلو در ساعت) | تعیین میکند دستگاه با حجم کار کارگاه جور است یا نه |
آسیاب صنعتی برای کارگاههای پودر چای و گیاهان
برای کارگاههایی که چای سبز معمولی، ادویه، مغزیجات یا گیاهان دارویی را در حجم زیاد پودر میکنند، آسیاب چکشی انتخاب رایجی است. در این دستگاه، چکشهایی که با سرعت بالا میچرخند ماده را میکوبند و پودر از الک پایین دستگاه رد میشود. با عوض کردن الک، ریزی پودر تغییر میکند.
آسیاب چکشی تک ورودی آسا صنعتگران با موتور ۳ تا ۲۰ اسب، امکان انتخاب برق تک فاز یا سه فاز و ظرفیت حدود ۲۰ تا ۱۰۰ کیلو در ساعت، برای پودر کردن ادویه، مغزیجات و گیاهان خشک در کارگاه طراحی شده است.
🛒 برای کارگاههای بستهبندی چای، ادویه و گیاهان دارویی: اگر پودر چای سبز یا پودرهای گیاهی را در مقیاس کارگاهی تولید میکنید، مشخصات و قیمت آسیاب چکشی تک ورودی را در صفحه محصول ببینید. یادتان باشد پودر برگ چای سبز معمولی را با نام «پودر چای سبز» بفروشید، نه ماچا.
آسیاب خانگی و فروشگاهی برای مقدارهای کمتر
برای عطاریها، کافهها و فروشگاههایی که پودر را روزانه و در مقدار کم تهیه میکنند، آسیاب رومیزی کافی است. نکته مهم در این کار، تمیزی است. پودر چای سبز بو و رنگ میگیرد و اگر مخزن بعد از آسیاب ادویه خوب شسته نشود، عطر ادویه به پودر چای میرود.
آسیاب قابل شستشو آساواش مخزن جداشونده دارد و میشود آن را کامل شست. موتور ایتالیایی ۸۰۰ وات و سرعت ۱۸۰۰۰ دور آن را برای پودر کردن گیاهان خشک و ادویه در مقیاس خانگی و فروشگاهی مناسب میکند. اگر بین چند ماده جابهجا میشوید، شستشوی کامل مخزن جلوی مخلوط شدن بو و طعم را میگیرد.
بستهبندی ماچا؛ آخرین مرحله تولید
ماچا بلافاصله بعد از آسیاب در بستههای دربسته، تیره و کماکسیژن بستهبندی میشود، چون پودر ریز در برابر گرما، رطوبت و هوا خیلی زود کیفیتش را از دست میدهد. سطح تماس پودر با هوا بسیار زیاد است؛ همان ریزیای که ماچا را خوشبافت میکند، آن را حساس هم میکند.
پژوهشها نشان دادهاند که با بالا رفتن دما و گذشت زمان نگهداری، رنگ سبز، کاتچینها، پلیفنولها و ویتامین C ماچا کم میشوند و رطوبت این افت را سریعتر میکند. برای همین، در هر کارخانهای که ماچا تولید میشود، این کارها معمولاً انجام میشود:
- قوطی فلزی یا پاکت چندلایه تیره: جلوی نور را میگیرد.
- بستهبندی دربسته، اغلب با تزریق نیتروژن: اکسیژن داخل بسته را کم میکند.
- بستههای کوچک (۲۰ تا ۱۰۰ گرم): تا پودر بعد از باز شدن زود مصرف شود.
- درج تاریخ تولید: چون تازگی در ماچا اهمیت زیادی دارد.
برای کارگاههایی که پودر چای سبز، ادویه یا گیاهان دارویی را برای فروش بستهبندی میکنند، بستهبندی دستی هم کند است و هم پودر را مدت بیشتری در معرض هوا و رطوبت میگذارد. دستگاه بسته بندی آسا صنعتگران برای همین کار چند مدل دارد: بستهبندی پودری با توزین خودکار، ساشه پودر برای بستههای کوچک تکمصرف، پت پرکن ادویه برای پر کردن قوطی و ظرف، و بالابر پودری که پودر را از مخزن به دستگاه میرساند. نتیجه، بستههایی هموزن و دربسته است که سریعتر از بستهبندی دستی آماده میشوند.
در خانه هم بسته باز ماچا را دربسته، دور از نور و گرما و ترجیحاً در یخچال نگه دارید و ظرف یکی دو ماه مصرف کنید. اگر بسته را از یخچال بیرون میآورید، صبر کنید تا به دمای اتاق برسد و بعد باز کنید تا بخار آب روی پودر ننشیند.
چرا ماچا گران است؟
ماچا گران است چون تقریباً هر مرحله تولیدش زمان، نیروی کار یا افت وزن بیشتری از چای سبز معمولی دارد. خلاصه دلیلها:
- سایهدهی: نصب سایهبان هزینه دارد و بوته زیر سایه رشد کندتری دارد.
- برداشت اول و دستی: درجههای بالا فقط از جوانههای برداشت اول بهاره و اغلب با دست چیده میشوند.
- رگگیری: ساقه و رگبرگ دور ریخته میشود و وزن محصول نهایی کم میشود.
- آسیاب سنگی کند: هر آسیاب در ساعت فقط مقدار کمی پودر میدهد.
- تقاضای جهانی: طبق داده وزارت کشاورزی ژاپن (MAFF)، صادرات چای سبز ژاپن در ۲۰۲۵ به حدود ۷۲ میلیارد ین رسید، تقریباً دو برابر سال قبل، و پودرهایی مثل ماچا محرک اصلی این رشد بودند. استان نارا هم از رشد تقاضای تنچا خبر داده است.
⚠️ درباره عددهای این مقاله: عددها (مدت سایهدهی، زمان بخار، دمای کوره و ۱۸ میکرون) نمونههایی از منابع رسمی و پژوهشیاند و همه تولیدکنندگان دقیقاً همین عددها را به کار نمیبرند. آزمایش اثر سایهدهی (Chen 2022) روی یک رقم چای چینی انجام شده، نه رقم ژاپنی. برای مقایسه ریزی ذرات آسیاب سنگی و آسیاب صنعتی هم هنوز اندازهگیری داوریشده منتشر نشده است. برای آشنایی کلی بیشتر میتوانید صفحه Matcha در ویکیپدیای انگلیسی را ببینید.
❓ سؤالات متداول درباره تولید ماچا
۱. ماچا چگونه تولید میشود؟
ماچا در چهار مرحله تولید میشود: بوته چای ۳ هفته تا یک ماه پیش از برداشت زیر سایه میرود؛ برگ جوان چیده و ۱۵ تا ۲۰ ثانیه بخارپز میشود؛ برگ بدون لوله کردن خشک و رگگیری میشود تا تنچا به دست آید؛ و در آخر تنچا با آسیاب سنگی به پودری حدود ۱۸ میکرونی تبدیل میشود.
۲. چرا ماچا گران است؟
چون تولیدش پرهزینه است: سایهدهی، برداشت دستی برگهای جوان بهاره، دور ریختن ساقه و رگبرگ و آسیاب سنگی بسیار کند. رشد تند تقاضای جهانی هم قیمت را بالا برده است. ماچای درجه غذایی ارزانتر است چون از برداشتهای دیرتر و با آسیاب سریعتر تولید میشود.
۳. تنچا چیست؟
تنچا برگ چای سایهپروردهای است که بخارپز، بدون لوله کردن خشک و رگگیری شده است. تنچا ماده اولیه ماچاست؛ وقتی تنچا آسیاب شود، ماچا به دست میآید. پودر چای سبزی که از برگ معمولی و آفتابخورده ساخته شود، ماچا نیست.
۴. ماچا با چه آسیابی پودر میشود؟
ماچای درجه بالا با آسیاب سنگی گرانیتی و بسیار آهسته پودر میشود تا داغ نشود و ذرات به حدود ۱۸ میکرون برسند. درجههای پایینتر با آسیابهای سریعتر صنعتی تولید میشوند. آسیابهای تیغهای و چکشی عطاری برای پودر چای سبز معمولی، ادویه و گیاهان دارویی مناسباند، نه برای ساخت ماچا.
۵. ماچا فقط در ژاپن تولید میشود؟
نه. ژاپن معروفترین تولیدکننده است، اما چین هم ماچا تولید میکند و استاندارد ملی ماچا (GB/T 34778) دارد. طبق ISO/TR 21380، ماچا با روش تولیدش تعریف میشود، نه با کشور. هر جا برگ سایهپرورده بخارپز، صاف خشک و آسیاب شود، محصولش ماچاست.
منابع
- ISO. ISO/TR 21380:2022 Matcha tea — Definition and characteristics. ISO
- NARO (سازمان ملی پژوهش کشاورزی و غذای ژاپن). Press release on ISO/TR 21380 (Matcha). NARO
- Nara Prefecture. راهنمای فنی تولید تنچا (ژاپنی). Nara Prefecture
- Chen et al. اثر سایهدهی بر ترکیب برگ چای. International Journal of Molecular Sciences. 2022;23:14169. MDPI
- Embassy of Japan in France. معرفی ماچا. 2021. Embassy of Japan
- Toniolo et al. مقایسه درجههای ماچا با NMR. Plants. 2025;14:1631. PMC
- Kika et al. ترکیب یک ماچای ارگانیک. Foods. 2024;13(8):1167. MDPI
- Luo et al. کیفیت نمونههای ماچای بازار چین و با برچسب ژاپنی. Frontiers in Nutrition. 2023. Frontiers
- Kim J-M, et al. Effect of storage temperature on the antioxidant activity and catechins stability of matcha. Food Science and Biotechnology. 2020؛ و Liu Z, et al. 2020 (مدل ماندگاری ماچا). به نقل از گزارش پژوهشی پروژه.
- Nippon.com به نقل از MAFF. صادرات کشاورزی و غذایی ژاپن ۲۰۲۵. Nippon.com
- Toryu. گزارش خبری درباره استاندارد برچسبگذاری JTCA 2019. Gendai Business. 2020. Gendai
- Matcha (ویکیپدیای انگلیسی) و چای سبز (ویکیپدیای فارسی)
برای ثبت امتیاز کلیک کنید
[جمع کل: 0 میانگین: 0]
جدید ترین مطالب
انواع نوشیدنی ماچا در کافهها از ماچای سنتی و ماچا لاته تا ماچا تونیک، ماچا فراپه، ماچا اسموتی و دِرتی...
طرز تهیه ماچا ساده است: ۱ تا ۲ گرم پودر ماچا را الک کنید، ۷۰ تا ۸۰ میلیلیتر آب حدود ۷۰ تا ۸۰ درجه رویش...
خواص و مضرات چای ماچا را باید کنار هم دید: ماچا در مقدار معمول، یعنی روزی ۱ تا ۲ فنجان، برای بیشتر بزرگسالان...
طعم ماچا چگونه است؟ ماچای خوب طعمی اومامی (خوشطعم و آبگوشتی)، کمی شیرین و با تلخی کم دارد و رنگ پودرش...
ترکیبات ماچا عدد ثابتی ندارند. کافئین، التیانین، کاتچینها (بهویژه EGCG)، کلروفیل و فیبر ماچا به گرید،...
No posts found











